Luân hồi là một đề tài rất sinh động và đáng quan tâm. Chết rồi sẽ đi đâu về đâu? Tại sao sinh, rồi tái sinh? Có cõi âm hay không? v.v… Đó là những dấu hỏi lớn trong tâm của phần lớn nhân loại. Các nền tín ngưỡng và tôn giáo trên thế giới đều có những quan niệm khác nhau về luân hồi. Riêng đối với Phật giáo thì luân hồi không phải là một giáo lý đặc thù, cũng không phải là một vấn đề triết học cơ bản nhưng nó là một sự thật hiển nhiên đối với những con người còn bị trầm luân trong sinh tử khổ đau. Do đó mà trong các kinh điển của cả Nam tạng và Bắc tạng đều đề cập đến các vấn đề luân hồi, như là một hiện tượng trôi chảy của những đời sống nối tiếp nhau. Đặc biệt là trong Bổn Sinh đã ghi lại các mẩu chuyện tiền thân của Đức Phật như là một xác chứng hùng hồn về cuộc sống luân hồi của vị đại Bồ tát.

Khái niệm về luân hồi

Luân hồi là sự chuyển hóa sự sống của một sinh vật qua nhiều kiếp theo sự tái sinh. Đây chính là triết thuyết tôn giáo được phát triển cách đây đến mấy nghìn năm. Thuyết này được biết đến khắp nơi trên thế giới, ở Ai Cập, Hy Lạp cổ đại, nhất là Ấn Độ. Các tôn giáo như Ấn Độ giáo, Phật giáo, Do Thái giáo và cả những người theo thuyết thần trí học đều đề cập đến vấn đề này. Thuyết luân hồi bao hàm ý nghĩa rằng sau khi chết thì linh hồn của loài người cũng như loài vật và ngay cả loài cây cỏ cũng sẽ chuyển sinh từ cơ thể này qua cơ thể khác tùy theo những gì đã gây ra lúc còn sống. Có thể thấy luân hồi là sự đầu thai của linh hồn. Nói rõ hơn là khi chết thì linh hồn sẽ chuyển từ thân xác này để nhập vào một thân khác. Khi chết thân xác hủy hoại tan rã nhưng chỉ có linh hồn là luôn tồn tại.

Luân hồi có thực hay không?

Nhiều người nghĩ kiếp luân hồi là chuyện cao siêu trong Phật Pháp tuy nhiên đây được coi là vòng xoay trong muôn loài dù được thừa nhận hay không thì luân hồi vẫn là sự thật hiển nhiên có thực trong cuộc sống. Trước hết ở góc độ khoa học hiện đại đã có nhiều công trình nghiên cứu đối với người trẻ nhất là trẻ con, họ cho rằng bộ óc của chúng có khả năng phát triển về trí nhớ mạnh và  khả năng nhớ lại tiền kiếp là rất lớn. Trong vòng vài  thập kỷ qua thì vấn đề con trẻ nhớ lại những gì gọi là tiền kiếp đã được xem như vấn đề có cơ sở khoa học chứ không đơn thuần là chuyện mê tín huyễn hoặc nữa. Đời sống tâm linh là vô cùng phong phú. Nó là một thực tại có bản chất huyền bí, vô hình nên việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào nghiên cứu các hiện tượng của đời sống tâm linh nói chung còn rất hạn chế, hiện mới chỉ dừng lại việc ghi nhận và thống kê các hiện tượng tâm linh. Trong đạo Phật vào thời điểm sắp chết tâm thức hoạt động như hạt giống cho sự sản sinh một tâm thức mới trong một cấu trúc sinh học mới, dẫn đến ý chí thúc đẩy tại thời điểm của cái chết . Theo quy luật nhân quả luân hồi thì hiện tượng tái sinh cũng chỉ là một trong các hiện tượng nằm trong quy luật của luân hồi mà thôi. Nếu một người sống trong những cung cách cực kỳ xấu ác, người ấy có thể tái sinh như một súc vật hay những chúng sinh không may mắn khác trong sáu cõi luân hồi . Thuyết luân hồi trong Phật giáo cho rằng từ xưa đến nay cảnh đời người trải qua biết bao cuộc bể dâu diễn biến và người đời mãi tranh đua ganh ghét tàn hại nhau vì mối danh, lợi, sắc, tài. Chính điều này gây ra nhiều nỗi khổ bởi gây nhiều ác nghiệp, mà sở duyên của nghiệp lại từ nơi vọng tâm mê hoặc cố chấp lấy cái tôi. Nếu biết trở lại nguồn chân mà chặt đứt gốc vô minh ngã chấp thì nghiệp chướng được xóa bỏ. Có thể thấy luân hồi là một thuyết có chứng nghiệm chứ không phải là chuyện hoang đường.

Quan niệm khoa học về luân hồi

Trước đây thì những vấn đề luân hồi, tái sinh, tiền kiếp, hậu kiếp chỉ được xem như là vấn đề của một số thuyết tôn giáo. Nhưng ngày nay, chính các nhà khoa học đã bắt đầu thực sự tiến bước vào sâu trong lĩnh vực nghiên cứu vấn đề này. Từ thập niên 60 đến nay nhiều nhà khoa học trên thế giới và đặc biệt ở Á Đông nơi mà Phật giáo ra đời đã dấn thân vào việc tìm hiểu vấn đề luân hồi. Kết luận trung thực cho vấn đề đầy tính thâm sâu huyền bí vẫn còn chờ ở phía trước. Qua hàng ngàn câu chuyện đã được ghi nhận xảy ra trên khắp thế giới với chứng cứ và tư liệu rõ ràng chứng minh vấn đề luân hồi đã được thu thập. Nhưng các nhà nghiên cứu nhất là các nhà khoa học còn muốn tìm thêm nhiều những hiện tượng đã xảy ra có liên quan đến luân hồi. Những hiện tượng có thể xem là những dấu tích của luân hồi mà theo các nhà khoa học nếu luân hồi là có thật thì ít ra trên chặng đường chuyển hóa từ kiếp này sang kiếp khác cũng phải có dấu vết rơi rớt lại không nhiều thì ít. Bằng chứng đã có rất nhiều dấu tích còn lại trên cơ thể sinh vật và sự kiện ấy đã giúp các nhà sinh vật học nhất là cổ sinh vật học biết được những gì đã xảy ra trong quá khứ xa xăm mà thời gian diễn ra đến hàng triệu năm. Trong dân gian vẫn thường truyền tai nhau về chuyện dấu tích được xem như có liên quan đến đầu thai đó là vết chàm, vết bớt in hằn trên da đứa trẻ. Những dấu vết ấy được khẳng định trong y học hình thành từ trong bụng mẹ với hình dạng, màu sắc khác nhau. Theo một số nhà y học giải thích thì do những tác động bên ngoài lên cơ thể người mẹ hay tự bản thân cơ thể người mẹ đã ảnh hưởng lên thai nhi trước khi hài nhi chào đời. Mặc dù vậy những cái dấu tích ấy chẳng ảnh hưởng gì đến đứa bé và người ta có thể tẩy xóa hoặc cắt đi một cách đơn giản. Sự giải thích vẫn nằm trong vòng luẩn quẩn như vết bẩm sinh từ tác động lúc người mẹ mang thai do uống thuốc, xáo trộn chuyển biến cơ thể, do bệnh lý, hiện tượng di truyền v.v… Tuy nhiên, vẫn chưa có giải thích nào thuyết phục. Quan niệm được xem phổ biến nhất trong dân gian cho rằng đó là đầu thai. Bởi vậy đã có nhiều gia đình gặp chuyện không may khi tâm niệm quệt vết mực lên người đứa trẻ để lại một dấu tích hy vọng sau này nhận biết được nó. Có thể thấy kiếp luân hồi thực chất không phải là sự hồi tưởng tìm lại tiền kiếp hay ký ức về tiền kiếp của một người và kiếp luân hồi cũng không nhất thiết là như một niềm tin hay khái niệm xuất phát bởi các tôn giáo. Cho dù khái niệm này có liên quan nhiều tới tín ngưỡng hoặc bởi người tin có luân hồi có thể không theo tôn giác tín ngưỡng nhưng người tìm đến tín ngưỡng thì tin chắc chắn vào kiếp luân hồi và cho rằng kiếp luân hồi như một sự đầu thai hay tái sinh của linh hồn trong một thân thể mới sau cái chết. Những người tin ở kiếp luân hồi sẽ luôn coi thể xác cũng như linh hồn là hai cá thể riêng biệt và một người chỉ có một linh hồn và nhiều thân xác khác nhau thay đổi qua các kiếp. Sau một kiếp người thì thân xác sẽ chết đi, còn linh hồn luôn bất diệt. Cũng như vậy sau cái chết, linh hồn người đó rời khỏi thân thể và tiếp tục với một thân xác khác tại một kiếp khác của bánh xe luân hồi.

Bí ẩn của luân hồi

Hiện tượng luân hồi hoàn toàn không phải chuyện mê tín mà chỉ nên coi là hiện tượng khó lý giải mà khoa học chưa với tới được. Thực tế cho thấy, ngoài trường hợp cậu bé Tiến ở Vụ Bản có rất nhiều trường hợp khác đã được ghi nhận bất chấp con người có tin hay không. Vấn đề này đã từng gây tranh cãi nếu phủ định hoàn toàn thì đó là mê tín chủ quan. Tuy nhiên ở góc độ khoa học cũng không nên để mình rơi vào trạng thái mê tín cực hữu nghĩa là tin mê muội, không cần rõ đúng sai. Cần phải hiểu rõ vấn đề tránh hoang mang trong dư luận.  Khó để giải thích nổi tại sao những người ở kiếp sau lại có cách cư xử thói quen và biết cả những bí mật của những người kiếp trước. Tuy rằng một số người cho là những sự kiện nhớ lại kiếp sống đời trước đã được ghi chép và thử nghiệm một cách khoa học, khoa học chưa chính thức chấp nhận đầu thai như là một hiện tượng đã được chứng minh. Sau khi chết con người có thể sống lại ở  một kiếp khác hay không? Đây là một câu hỏi vẫn chưa có lời giải và được nhiều người quan tâm. Tuy nhiên, trong lúc chờ đợi những nhà khoa học đưa ra  kết luận cuối cùng, thì những hiện tượng đầu thai vẫn sẽ tiếp tục xuất hiện làm mọi người kinh ngạc và đặt câu hỏi có kiếp sau hay không. Kiếp luân hồi không có gì huyền bí hay huyễn hoặc có rất nhiều trường hợp đã được ghi nhận trên thế giới điều đó trở nên huyền bí do khoa học hiện đại của con người vẫn chưa có cách chứng minh thuyết phục được thế giới vô hình mà thôi.

Không nên xem vấn đề luân hồi là điều kỳ lạ, hoang đường nhưng hãy nghĩ đến điều con người muốn hướng đến để sống cuộc sống sao cho ý nghĩa hãy hiếu nghĩa với mẹ cha và thực hiện những việc làm nhân văn để sau này hưởng luật nhân quả dù không được tái sinh thì ít nhiều tạo điều phúc cho con cháu, đó mới là điều ý nghĩa và quan trọng trong thuyết luân hồi của nhà Phật. Nghiệp làm con người tái sinh trong một cuộc đời, một hoàn cảnh nhất định nhưng hành động con người trong cuộc đời đó vẫn có sự tự do. Nghiệp sinh ra hoàn cảnh nhưng sự phản ứng đối với hoàn cảnh lại nằm trong tay con người.